GİRİŞ
Kasa hesabı işletmelerde en sık kullanılan ve dönem sonu işlemlerde hata yapılması durumunda işletmelerin zarara uğramasına neden olabilecek hesaptır. Kasa hesabının yüksek tutarda bakiye vermesi de yıllardır vergi idaresince eleştiri konusu edilmiş, kasada yer alan tutarın gerçekte işletmede bulunmayıp ortaklar tarafından kullanıldığından bahisle cezalı tarhiyatlar yapılmıştır. Bu açıdan kasa hesabının dönem sonu işlemleri önem arz etmektedir.
I.KASA HESABININ İŞLEYİŞİ ve DEĞERLEME İŞLEMLERİ
1.Kasa Hesabının İşleyişi
Kasa hesabı tekdüzen hesap planında dönen varlıklar içerisinde yer almakta olup aktif karakterli bir hesaptır. Hesapta meydana gelen artışlar hesabın borcuna, azalışlar ise alacağına kaydedilir. Bu nedenle kasa hesabı alacak bakiyesi vermez.
2.Kasa Hesabının Değerlemesi
213 sayılı Vergi Usul Kanununun 284’üncü maddesi gereğince kasa mevcutları itibari değeri ile değerlenir. Vergi Usul Kanununun 266’ncı maddesinde itibari değer her nevi senetlerle esham ve tahvillerin üzerinde yazılı olan değer olarak tanımlanmıştır. Söz konusu kanun hükümleri dikkate alındığında Türk Lirası cinsinden kasa mevcutları itibari değeriyle yani paranın üzerinde yazılı olan değeri ile değerlenir.
Yabancı Paraların Değerlemesi
213 sayılı Vergi Usul Kanununun 284’üncü maddesinde yabancı paralar hakkında kanunun 280’inci maddesinin uygulanacağı hüküm altına alınmıştır. Vergi Usul Kanununun 280’inci maddesinde;
“Yabancı paralar borsa rayici ile değerlenir. Borsa rayicinin takarrüründe muvazaa olduğu anlaşılırsa bu rayiç yerine alış bedeli esas alınır.
Yabancı paranın borsada rayici yoksa, değerlemeye uygulanacak kur Maliye Bakanlığınca tespit olunur.”
Hükmüne yer verilmiştir. 130 seri No’lu VUK genel tebliğinde ise Maliye Bakanlığınca kurlar belirlenmediğinde Merkez Bankası döviz alış kürarının esas alınacağı belirtilmiştir. Buna göre yabancı para cinsinden kasa mevcutları Merkez Bankası döviz alış kuru ile değerlenir.
Değerleme yapılırken varlıkların deftere kayıtlı değeri ile değerleme gününde olması gereken değeri kıyaslanır aradaki fark duruma göre gelir veya gider hesaplarına kaydedilir.
Örnek: A Ltd. Şti. 14.06.2020 tarihinde döviz bürosundan 10.000 USD almıştır. (14.06.2020 tarihli döviz alış kuru 1 USD=7 TL’dir) Yapılması gereken muhasebe kaydı aşağıdaki gibidir.
| 100 KASA | 70.000 | ||
| 100.02 USD KASASI | |||
| 100 KASA | 70.000 | ||
| 100.01 TL KASASI |
İşletmeler geçici vergi dönemleri ve dönem sonlarında değerleme yapmak zorundadırlar.
30.06.2020 tarihinde 10.000 USD şirket kasasında durmaya devam etmektedir. (30.06.2020 tarihli döviz alış kuru 1 USD=8 TL) Geçici vergi değerlemesinde yapılacak muhasebe kaydı aşağıdaki gibidir.
| 100 KASA | 10.000 | ||
| 100.02 USD KASASI | |||
| 646 KAMBİYO KARLARI | 10.000 |
Dönem sonunda 10.000 USD şirket kasasında durmaya devam etmektedir. (31.12.2020 tarihli döviz alış kuru 1 USD=6 TL) Şirketin 10.000 USD parasının defter kayıtlı değeri 80.000(=70.000 (Alış Değeri) + 10.000 (Geçici Vergi Değerlemesi)) TL’dir. 10.000 USD’nin değerleme günü değeri 60.000(=10.000×6) TL’dir. Defter değeri ile değerleme günündeki değer arasındaki 20.000 TL fark işletme için kur farkı gideridir. Buna göre 31.12.2020 tarihinde yapılması gereken defter kaydı aşağıdaki gibi olacaktır.
| 656 KAMBİYO ZARARLARI | 20.000 | ||
| 100 KASA | |||
| 100.02 USD KASASI | 20.000 |
100.02 USD KASASI hesabının 2020 yılı muavini aşağıdaki gibi olacaktır.
| TARİH | BORÇ | ALACAK | BAKİYE |
| 14.06.2020 | 70.000 | 0,00 | 70.000 |
| 30.06.2020 | 10.000 | 0,00 | 80.000 |
| 31.12.2020 | 0,00 | 20.000 | 60.000 |
Netice itibariyle şirketin 70.000 TL’ye satın almış olduğu 10.000 USD dönem sonunda 60.000 TL olmuş şirket bu işlemden 2020 dönem sonu itibariyle 10.000 TL zarar etmiştir. Bu durum defter kayıtlarında 10.000 TL kambiyo karı, 20.000 TL kambiyo zararı olarak görünecek, USD kasası bilançoya 60.000 TL olarak yansıyacaktır.
II.KASA ENVANTERİ
Vergi Usul Kanunun 186’ncı maddesinde envanter çıkarmak, bilanço günündeki mevcutları, alacakları ve borçları saymak, ölçmek, tartmak ve değerlemek suretiyle kesin bir şekilde ve müfredatlı olarak tespit etmek olarak tanımlanmıştır.
Kasada yer alan paralar da işletme varlıklarının bir unsurudur. Bu nedenle işletmelerin dönem sonlarında kasada yer alan paraları saymaları ve defter kayıtları ile uyumlu olup olmadığını ortaya koymaları gerekmektedir. Varsa kaydi durum ile fiili durum arasındaki farklılıkların ortaya konulması gerekmektedir.
Örnek: A Ltd. Şti.’nin defter kayıtlarına göre 31.12.2020 tarihinde kasasında 10.000 TL bulunması gerekmektedir. Yapılan sayımda kasada 8.000 TL olduğu fark edilmiştir.
Yapılması gereken kayıt
| 197 SAYIM TESELLÜM NOKSANLARI | 2.000 | ||
| 100 KASA | |||
| 100.02 USD KASASI | 2.000 |
Sayım noksanının neden kaynaklandığı araştırılmalıdır ve gerekli muhasebe kayıtları yapılmalıdır.
- Durum
Kasadaki noksanlık şehir dışında bulunan pazarlamacı Bay B’nin tahsil ettiği 2.000 TL’nin henüz kasaya konulmamış olmasından kaynaklandığı anlaşılmıştır.
| 100 KASA | 2.000 | ||
| 100.02 USD KASASI | |||
| 197 SAYIM TESELLÜM NOKSANLARI | 2.000 |
- Durum
Güvenlik kamerası kayıtlarından kasadaki noksanlığın, personel Bay E tarafından çalınmış olmasından kaynaklandığı tespit edilmiştir.
| 135 PERSONELDEN ALACAKLAR | 2.000 | ||
| 197 SAYIM TESELLÜM NOKSANLARI | 2.000 |
Bay E’den 2.000 TL tahsil edilmiş ve iş akdi feshedilmiştir.
| 100 KASA | 2.000 | ||
| 135 PERSONELDEN ALACAKLAR | 2.000 |
- Durum
Kasadaki noksanlığın nedeni tüm araştırmalara rağmen tespit edilememiştir.
| 689 DİĞER OLAĞANDIŞI GİDER VE ZARARLAR | 2.000 | ||
| KANUNEN KABUL EDİLMEYEN GİDERLER | |||
| 197 SAYIM TESELLÜM NOKSANLARI | 2.000 |
193 sayılı Gelir Vergisi Kanununun 88’inci maddesinde sermayede vukua gelen eksilmelerin zarar addolunamayacağı belirtilmiştir. Bu nedenle nedeni bulunamayan kasa noksanları sermayede meydana gelen eksilme olarak değerlendirilip kanunen kabul edilmeyen gider olarak dikkate alınmalıdır.
Örnek: A Ltd. Şti.’nin defter kayıtlarına göre 31.12.2020 tarihinde kasasında 10.000 TL bulunması gerekmektedir. Yapılan sayımda kasada 12.000 TL olduğu fark edilmiştir.
Yapılması gereken kayıt
| 100 KASA | 2.000 | ||
| 100.02 USD KASASI | |||
| 397 SAYIM TESELLÜM FAZLALARI | 2.000 |
Sayım fazlasının neden kaynaklandığı araştırılmalıdır ve gerekli muhasebe kayıtları yapılmalıdır.
- Durum
Alıcıdan tahsil edilen 2.000 TL’nin muhasebe departmanına bildirilmemesi nedeniyle kasanın fazla verdiği tespit edilmiştir.
| 397 SAYIM TESELLÜM FAZLALARI | 2.000 | ||
| 120 ALICILAR | 2.000 |
- Durum
Kasadaki fazlalığın nedeni tüm araştırmalara rağmen tespit edilememiştir.
| 397 SAYIM TESELLÜM FAZLALARI | 2.000 | ||
| 679 DİĞER OLAĞANDIŞI GELİR VE KARLAR | 2.000 |
Kasa hesabındaki fazlalığın nedeni araştırma yapılmış olmasına rağmen bulunamıyorsa gelir hesaplarına kaydedilmelidir.
III.KASA HESABININ VERGİSEL RİSKLERİ
Kasa Hesabının Yüksek Bakiye Vermesi
Kasa hesabının yüksek tutarda borç bakiye vermesi vergi idaresince eleştiri konusu edilmektedir. Kasada yüksek tutarlarda para tutmanın iktisadi ve ticari icaplara uymadığı, kasada görünen paraların gerçekte işletmede bulunmadığı şirket ortaklarınca kullanıldığı iddiasıyla cezalı tarhiyatlar yapılmaktadır.
Vergi Müfettişlerince kasada bulunması normal kabul edilen tutardan (Bu tutar genelde kasa hesabının alacak kayıtlarının toplamının 365’e bölünmesi neticesinde elde edilen günlük ortalama nakit ihtiyacı olmaktadır.) fazla olan kısma günlük faiz geliri hesaplanmaktadır. Faiz geliri hesaplanırken varsa şirketin iç emsali, yoksa dış emsal ki genellikle Merkez Bankası verileri kullanılmaktadır. Hesaplanan faiz geliri ilgili dönem kurumlar vergisi matrahına ilave edilerek kurumlar vergisi tarh ettirilmektedir. Ayrıca şirketin ortağına sunmuş olduğu finansman hizmeti nedeniyle %18 oranında KDV tarhiyatı ve şirket kayıtlarında gösterilmeyen faiz gelirlerinin ortaklara dağıtıldığı ve transfer fiyatlandırması mevzuatı uyarınca dağıtılmış kar payı sayılmasından ötürü gelir vergisi stopajı raporu tanzim edilmektedir.
7.000 TL Üzeri Tahsilat ve Ödemelerin Kasadan Yapılması
Vergi Usul Kanununun mükerrer 355’inci maddesinde tahsilat ve ödemelerini banka, benzeri finans kurumları veya posta idarelerince düzenlenen belgelerle tevsik etme zorunluluğuna uymayan mükelleflere mezkur maddede belirtilen tutardan aşağı olmamak üzere işleme konu tutarın %5’i oranında özel usulsüzlük cezası kesileceği belirtilmiştir.
459 sıra nolu Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği ile tahsilat ve ödemelerin banka ve benzeri finans kurumları ve posta idarelerince düzenlenecek belgelerle tevsik edilme zorunluluğunda sınır 7.000 TL olarak belirlenmiştir.
Aynı günde aynı kişi veya kurumlarla yapılan işlemlerin toplam tutarının 7.000 TL’yi aşması durumunda, işlemlerin her biri işlem bazında belirlenen haddin altında kalsa bile, aştığı işlemden itibaren işleme konu tahsilat ve ödemelerin de aracı finansal kurumlar aracılığıyla yapılması zorunludur.
Kısım kısım yapılan tahsilat ve ödemelerde işlemin toplam tutarı esas alınacaktır. Ödemeler 7.000 TL’nin altında dahi olsa toplam tutar 7.000 TL’yi aşıyorsa tüm ödemeler banka üzerinden yapılmalıdır.
Bankadan Ödenme Zorunluluğu Olmayan Ödemeler
- Merkezi yönetim kapsamındaki kamu idareleri ile bunlara ait döner sermaye işletmelerinin işlemlerine konu tahsilat ve ödemeleri
- Sermaye Piyasası Kanununda tanımlanan sermaye piyasası aracı kurumlarında yapılan işlemlere konu tahsilat ve ödemeler
- Yetkili döviz müesseselerinin yapacakları döviz alım satım işlemlerine ilişkin tahsilat ve ödemeler
- Tapu sicil müdürlüklerinde gerçekleştirilen işlemler karşılığında yapılan tahsilat ve ödemeler
- Noterlerde gerçekleştirilen işlemler karşılığında yapılan tahsilat ve ödemeler
- 5018 sayılı Kanunda yer alan merkezi yönetim kapsamındaki kamu idareleri, il özel idareleri, belediyeler ile bunların teşkil ettikleri birlikler, kanunla kurulan diğer kamu kurum ve kuruluşları, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarına ait veya tabi olan veyahut bunlar tarafından kurulan ve işletilen müesseseler ile döner sermayeli kuruluşlar veya bunlara ait veya tabi diğer müesseseler tarafından yapılan ihale işlemlerine ilişkin yatırılması gereken teminat tutarlarına ilişkin tahsilat ve ödemeler
- Borsa İstanbul A.Ş. bünyesinde yer alan Kıymetli Madenler Piyasasında işlem yapma yetkisi verilenlerin, faaliyet konuları kapsamında yapacakları işlemlere ilişkin tahsilat ve ödemeler
- Gerçek usulde vergiye tabi olmayan çiftçiler tarafından; toptancı hallerinde faaliyet gösteren tüccar, üretici, üretici örgütleri ve komisyonculara yapılan sebze ve meyve, et ve et ürünleri, süt ve süt ürünleri, su ve su ürünleri, bal ve yumurta gibi diğer gıda maddeleri, kesme çiçek ve süs bitkileri satışları ile söz konusu yerler dışında yapılmakla birlikte anılan 5957 Sayılı Kanunun 4’üncü maddesi kapsamında bildirime tabi tutulmuş satışlara ilişkin tahsilat ve ödemeler
- Gerçek usulde vergiye tabi olmayan çiftçilere ait ürünlerin, ticaret borsalarına 5174 Sayılı Kanunun 46’ncı maddesinde belirtilen süreler dahilinde tescil ettirilerek gerçekleşen satışlarına ilişkin tahsilat ve ödemeler
Kasa Hesabının Ters Bakiye Vermesi
Kasa hesabı aktif karakterli bir hesaptır bu nedenle borç bakiyesi vermesi gerekir. Kasa hesabının alacak bakiyesi vermesi işletmede olmayan bir paranın harcandığı anlamında gelir ki bu fiilen mümkün değildir. Kasa hesabı alacak bakiyesi veriyorsa;
- Fiilen tahsil edilen paralar kaydedilmemiştir
- Gerçekte olmayan harcamalar deftere kaydedilmiştir. (Vergi idaresi sahte belge kullanma durumundan şüphelenir.)
SONUÇ
Kasa hesabı işletmelerde en sık kullanılan ve vergisel riskleri barındıran hesap grubudur. Yabancı paraların dönem sonu değerlemelerinin doğru bir şekilde yapılması gerekmektedir. Dönem sonlarında kasa envanterlerinin yapılması varsa farkların nedenlerin ortaya konması ve gerekli düzeltme kayıtlarının yapılması önem arz etmektedir. Kasa hesabının yüksek tutarda bakiye vermesi vergi idaresince eleştiri konusu edilmekte ve cezalı tarhiyatlar yapılmaktadır. Bu nedenle kasa hesabının yüksek borç bakiyesi vermemesine özen gösterilmelidir. Öte yandan 7.000 TL tahsilat ve ödemelerin kasa üzerinden nakit yapılması da yüklü miktarda özel usulsüzlük cezası kesilmesine neden olacaktır. Özel usulsüzlük cezaları uzlaşma dışındadır. Ya cezalarda indirim talep edilebilir ya da dava yoluna gidilebilir.
