KIDEM TAZMİNATI VE MUHASEBELEŞTİRİLMESİ
I.GİRİŞ
Kıdem tazminatı müessesesi hem işverenler hem de çalışanlar açısından büyük öneme sahip bir uygulamadır. 4857 sayılı İş Kanunu’nun 120. maddesi, 1475 sayılı eski İş Kanunu’nun kıdem tazminatını düzenleyen 14. maddesi hariç diğer maddelerini yürürlükten kaldırmıştır. 4857 sayılı İş Kanunu’nun geçici 6’nci maddesinde “Kıdem tazminatı fonunun yürürlüğe gireceği tarihe kadar işçilerin kıdemleri eski İş Kanununun 14. maddesi hükümlerine göre kıdem tazminatı hakları saklıdır.” hükmüne yer vermiştir.
Bu yazımızda genel olarak kıdem tazminatının hangi durumlarda ödeneceğini, nasıl hesaplandığını ve vergisel açıdan yapılması gerekenleri ve muhasebeleştirilmesini ele alacağız.
II.KIDEM TAZMİNATININ KAPSAMI VE HESAPLANMASI
1475 sayılı eski İş Kanunun 14’üncü maddesi uyarınca aşağıda belirtilen şartları sağlayan çalışanlara kıdem tazminatı ödenir.
- Aynı işverene bağlı çalışma süresinin en az bir yıl olması
- İş sözleşmesinin işveren tarafından iyi niyet kurallarına aykırılık nedenleri dışındaki nedenlerle fesih edilmesi
- İşçi tarafından sağlık, iyi niyet ve ahlak kurallarına aykırılık veya işyerinde işin durması ve benzeri nedenlerle fesih edilmesi,
- Askerlik görevi nedeni ile işten ayrılmalarda,
- Emeklilik hakkının elde edilmesi veya bu kapsamda yaş dışında gereken sigortalılık süresi ve prim gününün doldurulması nedeni ile ayrılmalarda
- Evlenme tarihinden itibaren 1 yıl içerisinde başvurması şartıyla kadın işçinin evlenmesi nedeni ile işi bırakması durumunda
- İşçinin ölümü hallerinde
İşçi kıdem tazminatı almaya hak kazanır.
Yukarıda belirtilen şartların gerçekleşmesi durumunda işçinin işe başladığı tarihten itibaren hizmet akdinin devamı süresince her geçen tam yıl için işverence işçiye 30 günlük ücreti tutarında kıdem tazminatı ödenir. Bir yıldan artan süreler için de aynı oran üzerinden ödeme yapılır.
Çalışılan her tam yıl için 30 günlük brüt ücret tutarında kıdem tazminatı hesaplanmalıdır. Kıdem tazminatının hesaplanması, son ücret üzerinden yapılır. Bir yıldan artan süreler de oranlanarak hesaplamaya dahil edilmelidir. Kıdem tazminatı hesaplamaları sırasında işçiye ödenen ücretin yanı sıra, kendisine düzenli olarak sağlanan tüm para ve para ile ölçülebilen menfaatlerin (yol parası, yemek parası, düzenli olmak koşuluyla ikramiye ödemeleri vb.) brüt tutarları dikkate alınmalıdır.
Kıdem tazminatı tavan tutarı Devlet Memurları Kanununa tabi en yüksek Devlet memuruna 5434 sayılı T.C. Emekli Sandığı Kanunu hükümlerine göre bir hizmet yılı için ödenecek azami emeklilik ikramiyesini geçememektedir. Hazine ve Maliye Bakanlığı’nın 06.01.2020 tarihli Genelgesiyle açıklanan memur maaş katsayıları çerçevesinde, hesaplanan kıdem tazminatı tavanı 2020 Ocak-Haziran dönemi için 6.730,15 TL’dir.
Örneğin, 10.000 TL brüt maaş alan bir çalışan Mart/2020’de 5 yıldır çalıştığı işyerinden çıkarılırsa 50.000 TL kıdem tazminatı değil 33.650(=5×6.730,15) TL kıdem tazminatı alabilir.
Kıdem tazminatının çalışanlara hangi süre zarfında ödeneceğine dair kanunda herhangi bir düzenleme yapılmamıştır. Bu durum kıdem tazminatının derhal ödenmesi gerektiği şeklinde yorumlanmaktadır. Ancak çalışan ve işveren kıdem tazminatının hangi tarihte ve nasıl ödeneceği konusunda anlaşabilirler. 1475 sayılı İş Kanununun 14’üncü maddesinde kıdem tazminatının zamanında ödenmemesi halinde ödenmeyen süreye göre mevduata uygulanan en yüksek faizin ödenmesi gerektiği belirtilmiştir.
Kıdem tazminatı ile ilgili olarak aşağıdaki hususlar da ayrıca önem arz etmektedir;
- İşyerinin devri halinde çalışanlar açısından kıdem tazminatı hakkı doğmaz.
- Ücret artışından kaynaklanan anlaşmazlık halinde işten ayrılan işçi kıdem tazminatı alamaz.
- Malüllük aylığı almak amacıyla işten ayrılan işçi kıdem tazminatı da alabilir.
III.KIDEM TAZMİNATLARININ VERGİSEL BOYUTU VE MUHASEBELEŞTİRİLMESİ
A.Kıdem Tazminatlarının Vergisel Boyutu
1.İşveren Açısından
193 sayılı Gelir Vergisi Kanunun 40’ıncı maddesinin 3 numaralı bendinde “İşle ilgili olmak şartıyla mukavelenameye veya ilama veya kanun emrine istinaden zarar, ziyan ve tazminatlar”ın gider yazılabileceği hüküm altına alınmıştır.
Madde metninde mukavelenameye veya ilama veya kanun emrine istinaden ödenmesi gereken zarar, ziyan ve tazminatların gider olarak dikkate alınabilmesi ödenme şartına bağlanmıştır. Buna göre İş Kanunu hükümlerine göre ayrılan kıdem tazminatı karşılıkları ödendiği dönemde gider olarak kabul edilebilecektir.
2.Çalışan Açısından
193 sayılı Gelir Vergisi Kanununun “Ücretin Tarifi” başlıklı 61’inci maddesinde ücretin tanımı ve unsurları belirlenirken aşağıdaki hükme yer verilmiştir;
“Ücret, işverene tabi ve belirli bir işyerine bağlı olarak çalışanlara hizmet karşılığı verilen para ve ayınlar ile sağlanan ve para ile temsil edilebilen menfaatlerdir.
Ücretin ödenek, tazminat, kasa tazminatı (Mali sorumluluk tazminatı), tahsisat, zam, avans, aidat, huzur hakkı, prim, ikramiye, gider karşılığı veya başka adlar altında ödenmiş olması veya bir ortaklık münasebeti niteliğinde olmamak şartı ile kazancın belli bir yüzdesi şeklinde tayin edilmiş bulunması onun mahiyetini değiştirmez.”
Buna göre çalışanların almış oldukları kıdem tazminatları ücret gelirinin bir unsurudur ve gelir vergisinin konusuna girmektedir.
Öte yandan 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunun 25’inci maddesinin 6/a bendi uyarınca 25/8/1971 tarihli ve 1475 sayılı İş Kanunu ve 20/4/1967 tarihli ve 854 sayılı Deniz İş Kanununa göre ödenmesi gereken kıdem tazminatlarının tamamı gelir vergisinden istisnadır.
Kıdem tazminatları gelir vergisinden istisna olduğu için kıdem tazminatını ödeyen firmalar gelir vergisi kesintisi yapmayacaktır.
B.Kıdem Tazminatlarının Muhasebeleştirilmesi
Kıdem tazminatları vergisel açıdan ödendikleri dönemde gider olarak dikkate alınabildiği için kıdem tazminatlarının muhasebeleştirilmesi işletmeler için önem arz etmektedir. Kıdem tazminatlarının muhasebeleştirilmesi karşılığın ayrıldığı hesap döneminde veya sonraki dönemde ödenmesine göre ele alınacaktır.
1.Kıdem Tazminatının Karşılık Ayrıldığı Dönemde Ödenmesi
Örnek: A Mobilya A.Ş. 5 yıldır çalıştırdığı işçisini 15.10.2019 tarihinde işten çıkarmış 20.000 TL kıdem tazminatını 20.11.2019 tarihinde ödemiştir.
Yapılması gereken muhasebe kayıtları aşağıdaki gibi olacaktır.
Karşılık Ayrılması
| 15.10.2019 | |||
| 654 Karşılık Giderleri | 20.0000 | ||
| 372 Kıdem Tazminatı Karşılığı | 20.000 | ||
Ödeme Yapılması
| 20.11.2019 | |||
| 372 Kıdem Tazminatı Karşılığı | 20.0000 | ||
| 335 Personele Borçlar | 20.000 | ||
| 20.11.2019 | |||
| 335 Personele Borçlar | 20.0000 | ||
| 770 Genel Yönetim Giderleri
(Damga vergisi) |
150 | ||
| 102 Bankalar | 20.000 | ||
| 360 Ödenecek Vergi ve fonlar | 150 | ||
Örnekte kıdem tazminatı karşılığı ayrılması ve ödemenin gerçekleşmesi aynı hesap döneminde ve geçici vergi döneminde yapıldığı için vergi ve muhasebe açısından yapılacak başka bir işlem yoktur.
2.Kıdem Tazminatının Karşılık Ayrıldığı Dönemden Sonra Ödenmesi
Örnekte kıdem tazminatı 14.02.2020 tarihinde ödenmiş olsun. Buna göre yapılması gereken muhasebe kayıtları aşağıdaki gibi olacaktır.
Karşılık Ayrılması
| 15.10.2019 | |||
| 654 Karşılık Giderleri | 10.0000 | ||
| 372 Kıdem Tazminatı Karşılığı | 10.000 | ||
Ödeme karşılık ayrılan dönemde yapılmadığı için kurumlar vergisi beyannamesinde 2019 hesap dönemi kurumlar vergisi beyannamesinde KKEG olarak dikkate alınacaktır. Çünkü ödeme yapılmadan kurum kazancının tespitinde gider olarak dikkate alınması mümkün değildir.
Ödeme Yapılması
Öncelikle önceki dönemde ayrılan karşılığa ilişkin “372 Kıdem Tazminatı Karşılığı” hesabını kapatmamız gerekmektedir.
| 14.02.2020 | |||
| 372 Kıdem Tazminatı Karşılığı | 20.0000 | ||
| 644 Konusu Kalmayan Karşılıklar | 20.000 | ||
Karşılık hesabını kapatmak için gelir yazılan bu tutar geçici vergi ve kurumlar vergisi beyannamesi üzerinde indirim olarak dikkate alınır. (Kurumlar vergisi beyannamesinde 51 nolu Diğer İndirimler ve İstisnalar.)
Ödeme yapıldığı zaman gider yazabilme hakkı doğacağından ödenen tutar gider hesaplarına kaydedilir.
| 14.02.2020 | |||
| 770 Genel Yönetim Giderleri | 20.0000 | ||
| (Personel Giderleri) | |||
| 770 Genel Yönetim Giderleri | 150 | ||
| (Damga vergisi) | |||
| 102 Bankalar | 20.000 | ||
| 360 Ödenecek Vergi ve fonlar | 150 | ||
IV.SONUÇ
Kıdem tazminatı çalışanlar için bir hak, işverenler için ise bir yükümlülüktür. Kanun koyucu işverenlerin hesapladığı kıdem tazminatlarının gider olarak kabul edilmesini ödenmiş olma şartına bağlamıştır. Bu nedenle kıdem tazminatı karşılığının ayrıldığı dönem ile ödemenin yapıldığı dönemlerin farklı olması durumunda vergisel müeyyidelerle karşılaşmamak için;
- Karşılığın ayrıldığı dönem beyannamesinde gider yazılan kıdem tazminatı KKEG olarak beyan edilmelidir.
- Ödemenin yapıldığı dönemde önceki dönemde ayrılan karşılık önce gelir hesapları ile kapatılmalıdır. Gelir yazılan tutar kurumlar vergisi beyannamesinde indirim olarak beyan edilmelidir.
- Ödenen kıdem tazminatı gider hesaplarına kaydedilerek sonuç hesaplarına aktarılmalıdır.
