DEVLET NEDEN KDV İADE EDER?

I.GİRİŞ

Devletlerin en önemli gelir kaynağı toplamış olduğu vergilerdir. Kamu geliri olmasının yanında vergi toplama erki devletlerin bağımsızlığının da bir göstergesidir. Türkiye’de vergi gelirleri içerisindeki en önemli kalemlerden birisi de katma değer vergisidir. 2019 yılında ithalde ve dahilde alınan katma değer vergisi toplam vergi gelirlerinin %32,9’unu oluşturmaktadır. Gelir İdaresi Başkanlığı tarafından 2019 yılında sadece ihracat istisnası dolayısıyla 60.545.421.000 TL katma değer vergisi iadesi yapılmıştır. Peki devlet neden tahsil ettiği KDV’nin önemli bir kısmını iade eder? Bu yazımızda KDV iadesinin mantığını ve hukuki temellerini ele alacağız.

II.KDV İADESİNİN GENEL MANTIĞI

Devletin neden KDV iadesi yaptığını anlayabilmek için KDV’nin işleyiş mekanizmasını iyi anlamak gerekmektedir. KDV, indirim mekanizmasına dayanan ve yansıma özelliği olan dolaylı bir vergidir. İndirim mekanizması ve yansıma özelliği nedeniyle vergi yükünün tamamı nihai tüketiciye kalmaktadır.Bu olguyu örnek üzerinden açıklarsak; Sebze ve meyve ticareti ile iştigal eden (A) Ltd. Şti. çiftçiden 10 kg karpuzu 10 TL’ye satın almıştır. Gerçek usulde vergiye tabi olmayan çiftçilerin teslimleri 3065 sayılı KDV Kanununun 17/4-b maddesi uyarınca vergiden istisnadır. Bu edenle (A) Ltd. Şti çiftçiden alımında KDV ödemez. (A) Ltd. Şti. 10 kg karpuzu İstanbul’daki (B) A.Ş.’ye 12 TL’ye, (B) A.Ş. 14 TL’ye (C) Market Ltd. Şti.’ye satmıştır. Bay (D), (C) Marketten 10 kg karpuzu 20 TL ‘ye satın almıştır. KDV oranının %10 olduğu varsayımı altında firmaların hesaplayacağı ve devlete ödeyeceği KDV’ler aşağıdaki gibidir;

Firma	İndirilecek KDV	KDV Hariç Satış Tutarı	Hesaplanan KDV	Toplam Tutar	Devlete Ödenen KDV
(A) Ltd. Şti	0,00	12,00	1,20	13,20	1,20
(B) A.Ş.	1,20	14,00	1,40	15,40	0,20
(C) Market	1,40	20,00	2,00	22,00	0,60
				TOPLAM	2,00

Örnekte görüldüğü üzere devlete ödenen toplam KDV 2 TL’dir. Nihai tüketici Bay (D), örneğe konu karpuzu satın alırken marketten aldığı fişte 2 TL KDV hesaplandığını görecektir. Sonuç olarak devlete ödenen 2 TL KDV’yi nihai tüketici ödemektedir. Bu sonucun nedeni KDV’deki indirim mekanizması ve yansıtılabilme özelliğidir. Örnekte KDV mükellefi olan (A) Ltd. Şti., (B) A.Ş.ve (C) Market Ltd. Şti. mal alımındaki KDV’yi satarken hesapladığı KDV’den indirebilmekte ve satarken hesapladığı KDV’yi müşterisine yansıtabilmektedir.

Ancak 3065 sayılı Katma Değer Vergisi kanunundaki bazı düzenlemeler mükelleflerin mal veya hizmet satışında KDV hesaplamalarını veya fiyata yansıtmalarını engellemekte veya kısıtlamaktadır. Getirilen düzenlemelerle satış esnasında KDV hesaplayamayan ve/veya hesapladığı KDV’yi alıcıya yansıtamayan mükelleflere iade hakkı getirilmiştir.

Örnekte C Market Ltd. Şti., 10 kg karpuzu Rusya’ya ihraç etmiş olsun. 3065 sayılı KDV Kanununun 11/a maddesinde mal ihracatı KDV’den istisnadır. Bu durumda 10 kg karpuzun KDV serüveni aşağıdaki gibi olacaktır;

Firma	İndirilecek KDV	KDV Hariç Satış Tutarı	Hesaplanan KDV	Toplam Tutar	Devlete Ödenen KDV
(A) Ltd. Şti	0,00	12,00	1,20	13,20	1,20
(B) A.Ş.	1,20	14,00	1,40	15,40	0,20
(C) Market	1,40	20,00	0,00	20,00	0,00
				TOPLAM	1,40

Görüldüğü üzere C Market Ltd. Şti. mal alırken 1,4 TL KDV ödemiş, ihraç ederken KDV’den istisna olduğu için yansıtamamıştır. C Market’in üzerine 1,4 TL KDV yük olarak kalmıştır. C Market Ltd. Şti.’yi bu vergi yükünden kurtarmak için ihracat teslimlerinde KDV iadesi getirilmiştir. Devlet ihraç edilen mala ilişkin olarak C Market’in ödediği ve hazineye aktarılan 1,4 TL KDV’yi iade etmektedir.

III.KDV İADESİNİN HUKUKİ TEMELLERİ

3065 Sayılı Katma Değer Vergisi Kanununda iade düzenlemesi genel olarak, istisnalara, KDV tefkifatlarına ve indirimli orana tabi teslimlere dayandırılmaktadır.

1.İstisnalarda KDV İadesi

Katma Değer Vergisi Kanununda istisnalar, iade ve indirim hakkının tanındığı tam istisnalar ile iade ve indirim ve iade hakkının tanınmadığı kısmi istisna olarak ikiye ayrılmaktadır. Kanun metninde tam ve kısmi istisna terimlerine yer verilmemekle birlikte terminolojide indirim ve iade hakkının tanındığı istisnalar tam istisna, indirim ve iade hakkının olmadığı istisnalar ise kısmi istisna olarak adlandırılmaktadır.

a.Tam İstisna

Tam istisna kapsamındaki teslimlerde devlet o teslime ilişkin KDV gelirinden tamamen vazgeçmektedir. Bu nedenle tam istisna olarak adlandırılmaktadır.

Devlet gelirden nasıl tamamen vazgeçiyor?

Tam istisna olan bir teslim veya hizmet ifasında bulunan mükellef bu işleme ilişkin olarak KDV hesaplamamakta ve devlete ödememektedir. Ödememekle kalmayıp devletten istisna konusu mal ve hizmet nedeniyle ödemiş olduğu KDV’yi diğer teslimleri edeniyle ödeyeceği KDV’den indirebilmekte veya devletten iade almaktadır. Makalemizin II. Bölümünde açıkladığı üzere KDV, teslim zincirinde son alıcıya yansıtılmaktadır. Tam istisna kapsamında işlem yapan satıcıya mal ve hizmet için ödemiş olduğu KDV’yi indirme fırsatı vererek veya iade ederek devlet o işleme ilişkin KDV gelirinden tamamen vazgeçmektedir.

Tam istisna kapsamındaki teslim ve hizmet ifalarında iade ve indirim hakkı tanınmasaydı satıcı alıcıdan KDV tahsil edemediği, dolayısıyla vergiyi yansıtamadığı için istisna konusu mal ve hizmet dolayısıyla alımlarda ödemiş olduğu KDV üzerine yük olarak kalacaktı.

b.Kısmi İstisna

3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanununda bazı istisnalara indirim ve iade hakkı tanınmamıştır. Bu istisnada mükellef mal teslimi veya hizmet ifasında bulunurken KDV hesaplamamakta, mal hizmet nedeniyle alımlarda ödemiş olduğu KDV’yi indirememekte ve iade alamamaktadır. Bu istisnada devlet KDV gelirinden tamamen vazgeçmemekte yalnızca satış zincirinin son halkasındaki KDV’den vazgeçmektedir. Satışı yapan mükellef nihai alıcı olmakta ve istisna konusu mal veya hizmetin KDV’si satıcı üzerinde kalmaktadır.

KDV’den istisna olan teslim ve hizmetler genel olarak aşağıdaki gibidir;

Tam İstisna	Madde 11	Mal ve Hizmet İhracı
		Mal İhracı
		Hizmet İhracı
		Roaming Hizmetleri
		Serbest Bölgelerdeki Müşteriler İçin Yapılan Fason Hizmetler
		Yolcu Beraberi Eşya Satışı
		Türkiyede İkamet Etmeyen Taşımacılar ile Fuar, Sergi, Panayır Katılımcılarına Yapılan Teslim ve Hizmetlerde İstisna
		Yabancı Sinema Yapımcılarına Tanınan İstisna
		İhraç Kayıtlı Teslimler
	Geçici 17	Dahilde İşleme ve Geçici Kabul Rejimi Kapsamında İhraç Edilecek Malların Üretiminde Kullanılacak Girdilerin Temininde Tecil-Terkin
	Madde 13	Araçlar, Kıymetli Maden ve Petrol Aramaları İle Ulusal Güvenlik Harcamaları ve Yatırımlarda İstisna
	Madde 14	Taşımacılık İstisnası
	Madde 15	Diplomatik İstisnalar
Kısmi İstisna	Madde 16	İthalat İstisnası
Kısmi İstisna	Madde 17	Sosyal ve Askeri Amaçlı İstisnalarla Diğer İstisnalar

2.KDV Tevkifatında İade

Bir vergi güvenlik müessesesi olarak devlet bazı mal teslimi ve hizmet ifalarında satın alan mükelleflere veya belirlemiş alıcılara vergi kesintisi yapma zorunluluğu getirmiştir. Devlet tevkifat zorunluluğu getirerek satıcının vergiyi yansıtma hakkını kısıtlamaktadır.

Konuyu örnek üzerinden açıklayacak olursak;

A Ltd. Şti.’nin satmış olduğu mal 1/2 KDV tevkifatına tabi olsun. Alımında 13 TL ödediği malı 100 TL’ye sattığında alıcı A Ltd. Şti.’ye malı bedeli 100 TL ve KDV’nin yarısı 9 TL’yi yani 109 TL ödeyecektir. Alıcı kesinti yaptığı 9 TL KDV’yi ise vergi dairesine 2 Nolu KDV beyannamesi ile beyan edecektir.

A Ltd. Şti. alımında 13 TL ödediği mal için karşı taraftan 9 TL tahsil edebilmiştir. 4(=13-9) TL, A Ltd. Şti. yük olarak kalmıştır. Devlet söz konusu mala kesinti uygulamasaydı A Ltd. Şti karşı taraftan 118 TL tahsil edecekti. Satışta hesapladığı 18 TL KDV’den malı alırken ödediği 13 TL KDV’yi indirip devlete 5 TL KDV ödeyecekti. Tevkifat uygulaması sonrasında devletin kasasına alıcının tevkif edip devlete ödediği 9 TL girmektedir. Tevkifat müessesesi nedeniyle devletin kasasına fazladan 4(9-5) TL girmekte ve bu yük satıcı A Ltd. Şti.de kalmaktadır.

KDV tevkifatına tabi satışlarda bulunan mükellefleri bu vergi yükünden kurtarmak için KDV iadesi müessesesi getirilmiştir.

3.İndirimli Orana Tabi Teslimlerde İade

Devlet genellikle bazı temel ihtiyaç maddelerinde uygulanan KDV oranını genel KDV oranından daha düşük olarak belirlemiştir. Mal tesliminde uygulanan KDV oranının düşürülmesi mükelleflerin KDV’yi yansıtma imkanlarını kısıtlamaktadır. Genel orana (%18) tabi mal ve hizmet alıp, indirimli orana (%1 veya %8) tabi olarak satmak mükellefler üzerinde vergi yükü kalmasına neden olmaktadır. Mükellefleri yaşadığı bu mağduriyeti gidermek için indirimli orana tabi teslimlerde KDV iadesi düzenlemesi getirilmiştir.

Konuyu örnek üzerinden açıklayacak olursak;

150 m2 altındaki konut teslimlerinde KDV oranı %1’dir. Hazır beton, demir, seramik gibi inşaat malzemelerinin teslimi ise genel oranda (%18) KDV’ye tabidir. Bir inşaat firması 100.000 TL tutarındaki daireyi satarken 1.000 TL KDV hesaplamakta ancak söz konusu daireyi inşa ederken 10.000 TL (Hazır beton, demir vb. alımlarda) KDV ödemektedir. Bu durumda 9.000 TL vergi inşaat firması üzerinde yük olarak kalmaktadır. İndirimli orana tabi mal teslimi veya hizmet ifalarında bulunan mükelleflerin üzerindeki vergi yükünü almak için iade düzenlemesi getirilmiştir.

IV.SONUÇ

Devlet neden bir taraftan vergi toplarken bir taraftan topladığı vergiyi iade ediyor sorusu her zaman sorulagelmiştir. Vergi yükünün adaletli ve dengeli dağılımı Anayasal bir yükümlülüktür. Bir takım vergisel düzenlemelerle bazı mallar ve hizmetler vergi dışına çıkarılabilmekte veya uygulanan oran düşürülmekte veyahut devlet vergi alacağını güvence alabilmek için kesinti yaptırabilmektedir. Tüm bu düzenlemeler sonucunda bazen vergi yükü bir mükellef üzerinde kalabilmektedir. Oluşan bu mağduriyeti önlemek amacıyla KDV’de iade müessesesi getirilmiştir. Devlet KDV iade ederken mükellefleri risk analizi denilen bir takım testlere tabi tutmakta, gerek Müfettişler gerekse de Yeminli Mali Müşavirler tarafından yapılan denetimler sonucunda KDV iadesi gerçekleştirilmektedir.